ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା : ଦିବ୍ୟତା, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୌରାଣିକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଅବିନାଶୀ ସମନ୍ୱୟ
୧୯୯୪ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୧ ତାରିଖରେ, ପୂର୍ବତନ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ଭାବେ ନବ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ କଲା। “ଦେବଗଡ଼” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ“ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳୀ”, ଯାହା ଏହି ଭୂମିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହିମାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ପୂର୍ବତନ ବାମଣ୍ଡା (ବାମରା) ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟର ଏକ ବିଶାଳ ଅଂଶ ଆଜିର ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଭୌଗଳିକ ପରିସୀମାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହା ଏହାକୁ ଐତିହ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି।
ଦେବଗଡ଼ କେବଳ ଏକ ଜିଲ୍ଲା ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଅପୂର୍ବ ସୃଜନଶୀଳତା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସଜୀବ ପ୍ରତିଛବି। ଶୋଭାମାନ ପର୍ବତମାଳା, ଝର୍ମରାଣି ନିର୍ଝର, ମନୋହର ଜଳପ୍ରପାତ, ଘନ ଅରଣ୍ୟ, ବହୁମୁଖୀ ନଦୀପଥ ଓ ପରିଷ୍କାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଜଳବାୟୁ ଏହି ଭୂମିକୁ ଏକ ଶାନ୍ତ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପରିବେଶରେ ପରିଣତ କରିଛି।
ପୌରାଣିକ ଗାଥା ଓ ଲୋକକଥାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଭୂମିର ଐତିହ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ। “ବାମଣ୍ଡା” ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଅନେକ ରୋମାଞ୍ଚକର ଦନ୍ତକଥା ପ୍ରଚଳିତ। ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ କଥାନୁସାରେ, “ବାମା” (ବାହା) ଓ “ମଣ୍ଡା” ନାମକ ଏକ ଶାସକ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ନାମର ସମନ୍ୱୟରୁ “ବାହାମଣ୍ଡା” ଓ ପରେ “ବାମଣ୍ଡା” ନାମର ଉଦ୍ଭବ ଘଟିଥିଲା।
ଆଦିକବି ଶାରଳା ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଉପତ୍ୟକାକୁ ନିଷାଦ, ପୁଳିନ୍ଦ ଓ ଶବର ଜାତିଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାଚୀନତାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ। ଏହା ସହିତ, ଭକ୍ତକବି ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ‘ଜଗମୋହନ ରାମାୟଣ’ରେଏହି ଭୂମିର ପୌରାଣିକ ଗାଥା ଉଜାଗର ହୋଇଛି। କୁହାଯାଏ, ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବାନର ସେନା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତଟସ୍ଥ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ବାଟ ହରାଇଥିଲେ, ସେହିଠାରୁ “ବଣାଇ” ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ବାମ ପଥକୁ ଘୁରିଥିଲେ (“ବାମ”), ସେହିଠାରୁ “ବାମଣ୍ଡା” ନାମର ପ୍ରଚଳନ ହୋଇଥିଲା।
ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀର ଉପତ୍ୟକାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଭୂଖଣ୍ଡ ଐତିହ୍ୟରେ ବହୁ ନାମରେ ପରିଚିତ—ବାମଣ୍ଡା, ଅଖୋଜ ବାମଣ୍ଡା, ଶଙ୍ଖଜ୍ୟୋତି ମଣ୍ଡଳ, ଶ୍ରୀପୁଞ୍ଜି ମଣ୍ଡଳ, ଗଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟ, ବାମଣ୍ଡା ପାଟୀ, ଯାଦବ ଦେଶ, ସିଂହଣ ରାଜ୍ୟ, ବାଘରକୋଟା ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରାଚୀନ ତାମ୍ରପତ୍ର ଲିପିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀକୁ “ଶଙ୍ଖଜ୍ୟୋତି ନଦୀ” ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଗଙ୍ଗବଂଶର ପ୍ରଥମ ରାଜା ସରଜୁ ଦେବ “ଶଙ୍ଖ”କୁ ରାଜଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଏହି ଭୂମିକୁ “ଶଙ୍ଖଜ୍ୟୋତି ମଣ୍ଡଳ” ନାମରେ ନାମକରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ “ବାମଣ୍ଡା” ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲା।
୧୯୯୪ ମସିହାର ଜିଲ୍ଲା ପୁନର୍ଗଠନ ପରେ, ପୂର୍ବତନ ବିଶାଳ ବାମଣ୍ଡା ରାଜ୍ୟ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଗଲା। କୁଚିଣ୍ଡା ଅଞ୍ଚଳ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ମିଶିଯାଇଥିବା ବେଳେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଆଜିର ଦେବଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଛି—ଏକ ଏମିତି ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଇତିହାସ ଗାଥାରେ ଜୀବନ୍ତ, ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରବାହିତ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ତାହାର ସବୁଠୁ ନିର୍ମଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
